مىشود . دوم : گسترش آن بر هر كس كه براى خواب تزمل مىكند ، و اين سخن مشمول قاعده : ( ايّاك أعنى و اسمعى يا جارة مقصودم تويى و گوش فرا داراى همسايه ) مىشود كه آيات قرآن حكيم با توجه به قاعده نازل شده است . ولى بايد دانست كه معنى اول نيز شامل هر كس مىشود كه بارهاى سنگين ( اعباء ) دست دعا به سوى خدا بلند كردن را حمل مىكند و در اين تعبير كمترين ارتباطى به عظمت رسول اللَّه ( ص ) - چنان كه بعضى تصور كرده‌اند - ندارد ، چه او نيز بشرى همانند ما و نيازمند به خفتن و آسايش يافتن است . شايد رسول اللَّه ( ص ) اول شب مىخوابيده است تا در نيمه شب و آخر آن بيدار شود و برخيزد و قيام شبانه خويش را ، چنان كه از او روايت شده ، به نماز صبح پيوند دهد ، و اين نظر را لغت نيز تأييد مىكند ، چنان كه در آن آمده است : زمل الشيء بثوبه او فيه ، يعنى آن را با لباس خود پوشاند يا در آن نهاد . « 9 » [ 2 ] و در آن هنگام كه هر مزّمّل با نداى وحى الاهى توجه يافته به سوى او بيدار مىشود از جاى خود برمىخيزد ، خود را / 15 در برابر امرى مهم مىيابد . قُمِ اللَّيْلَ شب هنگام بر پاى خيز . » نگفته است : به نماز برخيز ، زيرا كه تعبير با قيام فراگير از نماز است ، چه قيام نماز خاص و جز آن را شامل مىشود ؛ و نيز چنين است دعا كردن و خواندن قرآن و به تفكر پرداختن و طلب آمرزش كردن ، و آنچه از داورى كردن درباره گذشته نتيجه مىشود ، به محاسبه ذاتى و انديشيدن طبق برنامه درباره آينده مىانجامد . بنا بر اين ، شب تنها براى خواب و آسايش نيست ؛ هرگز . . . بلكه فرصتى طلايى براى عروج كردن مؤمنان به سوى كمال روحى و عقلى و پيوستن به پروردگار جهانيان است . . . كه از آن برنامه‌ريزى سالمى براى آينده فراهم مىآيد ، خواه آينده دور قيامت بوده باشد ، يا آينده نزديك دنيا در فردا و پس فردا ، در صورتى

--> ( 9 ) - المنجد ، همان ماده .